چرایی حذف «استعداد تحصیلی» از آزمون دکتری

دوره دکتری (Ph.D) به عنوان عالی‌ترین مقطع آموزش دانشگاهی در ابعاد مختلف از اهمیت سیاستگذاری ویژه‌ای برخوردار است و نقش بی‌بدیلی در نگارش رساله‌های پژوهشی، تولید داده، خلق آگاهی و دانش جدید و تربیت پژوهشگران متخصص در حوزه‌های مختلف دانش دارد.
پژوهش‌های مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی روند ۱۰ ساله دوره دکتری تخصصی کشور را مورد بررسی قرار داده است. 
در نگاه کلی، ثبات کمّی رشد جمعیت دانشجویی دوره دکتری در بازه ۱۰ ساله اخیر، رشد نسبی در علوم انسانی و هنر، کاهش تعداد دانشجویان در علوم پایه و تمرکز جغرافیایی بیشتر در تهران را نشان می‌دهد.
بررسی وضعیت کلی دانشجویان دکتری تخصصی طی ۱۰ سال اخیر نشان می‌دهد تعداد دانشجویان دکتری تخصصی، طی سال‌های اخیر(به ویژه از سال ۱۳۹۵ به بعد) تا حدود زیادی، روندی یکنواخت داشته و به‌طور تقریبی بین حدود ۱۴۰ هزار 
نفر تا ۱۵۰ هزار نفر ثابت مانده است و روند افزایشی معنی‌داری را تجربه نکرده است. با این حال طی سه سال اول بازه ۱۰ ساله، یعنی بین سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶ یک روند افزایشی را تجربه کرده است که البته مقطعی بوده و طی سال‌های پس از آن، روند تا حدودی متعادل و یکنواخت پیش رفته است.
سهم گروه علوم انسانی از کل دانشجویان دوره دکتری تخصصی حدود ۴۳ درصد، سهم گروه علوم پزشکی ۱۷.۹ درصد، سهم گروه فنی و مهندسی ۱۶.۶ درصد، سهم گروه علوم پایه ۱۰.۶ درصد، سهم گروه کشاورزی و دامپزشکی ۸.۸ درصد و سهم گروه هنر تنها ۲.۷ درصد است.
در بخش زیر نظام‌های اصلی آموزش عالی شامل وزارت علوم، دانشگاه آزاد اسلامی، وزارت بهداشت و مؤسسات آموزش عالی غیر انتفاعی از کل دانشجویان دوره دکتری تخصصی، سهم وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (۴۴ درصد) از کل دانشجویان دکتری تخصصی، بیش از سایر زیرنظام‌های آموزش عالی است. در مقابل، مؤسسات آموزش عالی غیر انتفاعی (۲ درصد)، سهم بسیار ناچیزی از مجموع دانشجویان دکتری را به خود اختصاص داده‌اند.
بررسی وضعیت کلی دانش‌آموختگان دکتری تخصصی طی ۱۰ سال نشان می‌دهد با وجود فراز و نشیب‌ها، روند کلیِ تعداد دانش‌آموختگان دکتری تخصصی، افزایشی بوده است.
علاوه‌بر آمار و ارقام تعداد دانشجویان و دانش‌آموختگان دوره دکتری تخصصی، در این سال‌ها نحوه اجرای آزمون و دروس و ضرایب آزمون دکتری تخصصی هم تغییراتی داشته‌اند. سال گذشته آزمون دکتری تخصصی همزمان با آزمون کارشناسی ارشد برگزار شد و امسال این آزمون در یک بازه زمانی متفاوت برگزار شد. از سوی دیگر امسال تغییراتی در دروس و ضرایب آنها رخ داد.
رئیس سازمان سنجش آموزش کشور درباره تغییرات آزمون دکتری تخصصی گفت: در آزمون ورودی به مقطع دکتری تخصصی تغییراتی در سال ۱۴۰۵ نسبت به سال ۱۴۰۴ شاهد هستیم. ضمن اینکه تغییرات محتوایی هم در این دوره از آزمون‌ها رخ داده است. برگزاری آزمون‌های ورودی به سطوح مختلف آموزش عالی و به طور خاص آزمون دکتری تخصصی مستلزم ارزیابی دوره‌ای و سالانه از روند و چگونگی برگزاری آزمون است.
وی افزود: براساس بازخوردهایی که از ذی‌نفعان شامل افرادی که در آزمون شرکت کرده‌اند و اساتید و گروه‌های تخصصی و همچنین تحلیل نمرات و پاسخ‌هایی که داوطلبان به سؤالات می‌دهند، هرساله بازنگری در آزمون‌ها صورت می‌گیرد. البته این موضوع خاص دکتری نیست و در همه آزمون‌ها انجام می‌پذیرد.
رئیس سازمان سنجش آموزش کشور یادآور شد: در این بازنگری‌ها و بررسی‌هایی که انجام می‌دهیم از نظر زمان اجرای آزمون به این جمع‌بندی رسیدیم که می‌توانیم ۷ گروه آموزشی را که مجموع متقاضیان آنها ۱۷۲ هزار و ۱۴۲ نفر بود را در یک نیم روز برگزار کنیم. زحمت سازمان سنجش در این زمان‌بندی بیشتر بود اما کار متقاضیان آزمون دکتری را راحت‌تر کرد.
وی با اشاره به تغییرات مهم محتوایی در آزمون دکتری تخصصی گفت: بررسی کردیم که کدام یک از آزمون‌ها تاثیر بیشتری در تمیز و تفکیک متقاضیان برای ورود به مقطع دکتری دارند. 
این موضوع یکی از مهم‌ترین چالش‌های ما در سنجش افراد بود.
نامبرده اضافه کرد: سازمان سنجش آموزش کشور دارای یک مرکز پژوهش، نوآوری و هوشمندسازی است و در این مرکز یکی از پژوهش‌هایی که برای آزمون دکتری تخصصی انجام شد نشان داد درس استعداد تحصیلی حدود ۱۵ تا ۱۹ درصد در نمره داوطلب تاثیر داشت اما یک چالش مهم در نمره داوطلبان ایجاد کرده بود چرا که درس استعداد تحصیلی یک درس اکتسابی نیست و نیاز به قدرت تحلیل و تفکر دارد.
وی اظهار کرد: بخش دیگری که در پژوهش‌ها به آن توجه شد این بود که درس استعداد تحصیلی در سطوح پایین‌تر تحصیلی باید مورد توجه قرار بگیرد. می‌توان در آزمون‌ها مقطع کارشناسی و یا حتی آزمون‌های آموزش و پرورش مورد توجه قرار داد.
رئیس سازمان سنجش آموزش کشور تاکید کرد: از همین رو درس استعداد تحصیلی با توجه به پژوهش‌هایی که صورت گرفت از آزمون دکتری تخصصی حذف شد و ضریب درس استعداد تحصیلی به دروس تخصصی داده شد تا تفکیک و تمیز بهتری برای متقاضیان انجام شود.
وی خاطرنشان کرد: با توجه به این تغییرات ضریب دروس تخصصی در آزمون دکتری سال ۱۴۰۵ به ضریب ۵ افزایش یافت و درس زبان عمومی هم ضریب یک گرفت. تصور بر این است که این دروس و ضرایب می‌توانند تفکیک بهتری برای متقاضیان آزمون دکتری تخصصی فراهم کنند.
نامبرده درباره تغییر محتوایی دیگری که در آزمون دکتری تخصصی رخ داد، یادآور شد: گستره طراحان سؤال آزمون دکتری در سطح کشور گسترش یافت تا بتوانیم عدالت را در آموزش توسعه دهیم.
وی اضافه کرد: همچنین بازنگری در کمیته‌های تخصصی طراحان سؤال انجام شد تا با بازخوردی که از نحوه و کیفیت سؤالات آزمون دریافت کردیم تغییراتی در افراد حاضر در کمیته‌ها اعمال کردیم.
معاون وزیر علوم تاکید کرد: یکی از مهم‌ترین کارهایی که در سازمان سنجش آموزش کشور انجام دادیم این بود که در کنار کارگروه ممیزی سؤال، کارگروه تضمین کیفیت سؤال هم به مجموعه کمیته‌های تخصصی طراحان سؤال اضافه کردیم. 
به این ترتیب انتظار ما این است که سؤالی که وارد چرخه آزمون می‌شود بهترین سؤال باشد تا بعد از آزمون سؤال مسئله‌ای نداشته باشد که مجبور به حذف آن، تاثیر مثبت یا سایر موارد شویم.
به نقل از خبرگزاری مهر، آزمون دکتری روز جمعه ۲۵ بهمن‌ماه در ۱۵۹ حوزه اصلی و ۵۳۱ حوزه فرعی در ۱۲۵ شهرستان در سراسر کشور برگزار شد. در این آزمون ۱۷۲ هزار و ۴۲ داوطلب شرکت داشتند که ۴۶ درصد از داوطلبان زن و ۵۳ درصد مرد بودند. 
آزمون دکتری در ۷ گروه آزمایشی برگزار شد و گروه علوم انسانی با ۶۷ درصد متقاضیان و با ۳۰ مجموعه امتحانی و گروه فنی و مهندسی با ۱۵ درصد متقاضیان و ۲۰ مجموعه امتحانی بیشترین تعداد متقاضیان را به خود اختصاص دادند.